اختلال دوقطبی فقط به معنای بالا و پایین شدن خلق‌وخو نیست. در این اختلال، دوره‌هایی از تغییر غیرمعمول خلق و انرژی رخ می‌دهد که ممکن است خواب، فعالیت و رفتار فرد را هم تغییر دهد. این دوره‌ها گاهی شدید و آشکارند و گاهی، به‌ویژه در نیمه‌شیدایی، چندان جلب توجه نمی‌کنند. شناخت الگوی نشانه‌ها و مدت ادامه آن‌ها کمک می‌کند این وضعیت را از تغییرات معمول خلق تشخیص دهیم.

آنچه در این مقاله می‌خوانید

اختلال دوقطبی چیست؟

اختلال دوقطبی نوعی اختلال خلقی است که با تجربه دوره‌های شیدایی (مانیا) یا نیمه‌شیدایی (هیپومانیا) شناخته می‌شود. در این دوره‌ها خلق فرد به‌طور غیرمعمول بالا می‌رود یا زودرنج(تحریک پذیر) می‌شود و معمولاً انرژی و فعالیت او هم افزایش می‌یابد. بسیاری از مبتلایان دوره‌های افسردگی را نیز تجربه می‌کنند؛ بااین‌حال، در نوع یک، وجود دست‌کم یک دوره شیدایی معیار اصلی تشخیص است و تجربه افسردگی اساسی الزامی نیست. ممکن است فرد بین دوره‌ها برای مدتی طولانی نشانه برجسته‌ای نداشته باشد.

چه زمانی باید کمک فوری گرفت؟ اگر فرد نشانه‌های شیدایی شدید یا روان‌پریشی دارد یا ممکن است به خودش یا دیگری آسیب بزند، به ارزیابی فوری نیاز دارد. اگر به خودکشی فکر می‌کند، حتی بدون برنامه مشخص، باید سریع از متخصص کمک بگیرد. در صورت قصد یا برنامه خودکشی، اقدام اخیر، بروز توهم یا هذیان تازه یا خطر فوری آسیب، با اورژانس محل زندگی تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بخش اورژانس مراجعه کنید.

تفاوت اختلال دوقطبی با نوسانات معمول خلق

همه ما ممکن است پس از یک خبر خوب خوشحال یا بعد از اتفاقی ناخوشایند دلگیر شویم. این تغییرات معمولاً با شرایط روز ارتباط دارند. در اختلال دوقطبی، تغییر خلق بخشی از یک دوره مشخص است و با دگرگونی محسوس در انرژی، خواب یا رفتار همراه می‌شود. مدت ادامه نشانه‌ها و تأثیرشان بر زندگی فرد نیز در ارزیابی اهمیت دارد. جدول زیر تفاوت این دو وضعیت را نشان می‌دهد.

خواب و انرژیبعد از یک شب کم‌خوابی، معمولاً روز بعد خسته‌ایم.فرد چند شب کمتر از معمول می‌خوابد و همچنان انرژی زیادی دارد.
تداوم علائمحالمان با اتفاق‌های روز تغییر می‌کند و ممکن است به‌زودی به روال قبل برگردد.چند تغییر، مثل خواب کمتر و فعالیت بیشتر، هم‌زمان رخ می‌دهند و چند روز یا بیشتر دوام می‌آورند.
رفتار و عملکردمعمولاً تصمیم‌ها و مسئولیت‌های روزانه را مثل قبل پیش می‌بریم.رفتار فرد با روال معمولش فرق می‌کند. مثلاً بیش از توان مالی‌اش خرج می‌کند یا یک‌باره چند کار تازه را شروع می‌کند.

علائم اختلال دوقطبی

علائم اختلال دوقطبی

علائم بیماری دوقطبی به نوع دوره بستگی دارد. کسی که در دوره شیدایی یا نیمه‌شیدایی است ممکن است بیشتر از همیشه حرف بزند یا یک‌باره چند کار تازه را شروع کند. همان فرد در دوره افسردگی ممکن است برای انجام کارهای روزمره هم انرژی کافی نداشته باشد یا علاقه‌اش را به کارهایی که دوست دارد از دست بدهد. برای تشخیص، تنها وجود یک نشانه کافی نیست؛ باید مجموعه علائم، مدت ادامه آن‌ها و تفاوتشان با حالت معمول فرد بررسی شود.

نشانه‌های دوره شیدایی یا مانیا

در دوره شیدایی، فرد به‌طور غیرمعمول سرخوش یا زودرنج می‌شود و انرژی و فعالیتش بالا می‌رود. ممکن است کم بخوابد و خسته نشود، بیشتر از همیشه حرف بزند، فکرهایش با سرعت از موضوعی به موضوع دیگر بروند یا به‌راحتی حواسش پرت شود. اعتمادبه‌نفس بیش از حد و تصمیم‌های پرخطر، مثل خرج‌کردن مبالغی که از توان مالی فرد خارج است، از نشانه‌های دیگرند. گاهی شیدایی، کار یا روابط فرد را به‌شدت مختل می‌کند و ممکن است با توهم یا هذیان همراه باشد. طبق معیارهای تشخیصی، دوره شیدایی معمولاً دست‌کم یک هفته طول می‌کشد. اگر بستری لازم باشد، دوره کوتاه‌تر هم می‌تواند معیار مدت را برآورده کند..

نشانه‌های هیپومانیا یا نیمه‌شیدایی

در نیمه‌شیدایی، نشانه‌ها به شیدایی شباهت دارند، اما شدت کمتری دارند. ممکن است فرد کمتر بخوابد، پرحرف‌تر یا فعال‌تر شود و این تغییر برای اطرافیان محسوس باشد، حتی اگر خودش آن را مشکل نداند. برای تشخیص، این وضعیت باید دست‌کم چهار روز پیاپی ادامه داشته باشد و به اختلال شدید عملکرد یا بستری منجر نشود. اگر در همان دوره روان‌پریشی رخ دهد، دیگر با نیمه‌شیدایی روبه‌رو نیستیم و شیدایی مطرح می‌شود.

نشانه‌های دوره افسردگی دوقطبی

علائم افسردگی در اختلال دوقطبی می‌توانند شامل غمگین بودن در بیشتر روز، از دست رفتن علاقه و لذت، تغییر خواب و اشتها، خستگی، کندی یا بی‌قراری و دشواری تمرکز باشند. احساس بی‌ارزشی و افکار مرگ یا خودکشی هم ممکن است دیده شود. برای تشخیص یک دوره افسردگی اساسی، مجموعه مشخصی از نشانه‌ها باید دست‌کم دو هفته و در بیشتر روزها وجود داشته باشند.

همزمانی دوره شیدایی و افسردگی

گاهی در یک دوره افسردگی، نشانه‌هایی مانند افزایش غیرمعمول انرژی، شتاب افکار یا کاهش نیاز به خواب هم دیده می‌شوند. عکس این حالت نیز ممکن است رخ دهد؛ یعنی فرد در دوره شیدایی بعضی نشانه‌های افسردگی را داشته باشد. در صورت وجود معیارهای لازم، روان‌پزشک از اصطلاح «ویژگی‌های مختلط» استفاده می‌کند. این اصطلاح به معنای وقوع هم‌زمان دو دوره کامل شیدایی و افسردگی نیست.

نشانه‌های افسردگی دوقطبی می‌توانند بسیار شبیه افسردگی اساسی باشند؛ برای مثال، در هر دو حالت ممکن است فرد غمگین، کم‌انرژی یا بی‌علاقه به فعالیت‌های روزانه باشد. تفاوت مهم در سابقه دوره‌های شیدایی یا نیمه‌شیدایی است. چون بعضی افراد نیمه‌شیدایی گذشته را صرفاً دوره‌ای از پرانرژی‌بودن می‌دانند، ممکن است آن را هنگام مراجعه مطرح نکنند. بررسی این سابقه برای انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد.

انواع اختلال دوقطبی

اختلال دوقطبی نوع یکدست‌کم یک دوره شیدایی. فرد ممکن است افسردگی اساسی را هم تجربه کند.
اختلال دوقطبی نوع دودست‌کم یک دوره نیمه‌شیدایی و یک دوره افسردگی اساسی، بدون سابقه شیدایی.
سیکلوتایمی یا اختلال خلق ادوارینشانه‌های نیمه‌شیدایی و افسردگی بارها برمی‌گردند و به آستانه یک دوره کامل نمی‌رسند.

اختلال دوقطبی نوع یک

در اختلال دوقطبی نوع یک، دست‌کم یک دوره شیدایی در سابقه فرد وجود دارد. شیدایی گاهی به‌اندازه‌ای شدید است که کار، روابط یا قضاوت فرد را مختل می‌کند و به مراقبت بیمارستانی نیاز دارد. ممکن است فرد برای افسردگی مراجعه کند، اما با بررسی دوره‌های گذشته مشخص شود شیدایی هم داشته است. بنابراین نداشتن نشانه‌های شیدایی هنگام مراجعه، تشخیص نوع یک را رد نمی‌کند.

اختلال دوقطبی نوع دو

دوقطبی نوع دو با وجود دست‌کم یک دوره نیمه‌شیدایی و یک دوره افسردگی اساسی، بدون سابقه شیدایی، تشخیص داده می‌شود. نیمه‌شیدایی ممکن است از نظر فرد فقط دوره‌ای از انرژی یا بازده بیشتر باشد و به همین دلیل مطرح نشود. بسیاری از افراد زمانی برای درمان مراجعه می‌کنند که افسردگی زندگی روزمره‌شان را مختل کرده است. افسردگی در این نوع می‌تواند شدید و طولانی باشد؛ پس نوع دو را نباید صرفاً به دلیل خفیف‌تر بودن نیمه‌شیدایی، اختلالی خفیف دانست.

سیکلوتایمی یا اختلال خلق ادواری

در سیکلوتایمی یا اختلال خلق ادواری، نشانه‌های نیمه‌شیدایی و افسردگی بارها تکرار می‌شوند، اما شدت یا تعداد آن‌ها به معیارهای یک دوره کامل نمی‌رسد. در بزرگسالان، این الگو دست‌کم دو سال ادامه دارد و فاصله‌های طولانیِ بدون نشانه در آن دیده نمی‌شود. هرچند نشانه‌ها ممکن است در هر نوبت خفیف‌تر باشند، تداوم آن‌ها می‌تواند بر کار و روابط فرد اثر بگذارد.

علت به وجود آمدن اختلال دوقطبی

علت دوقطبی شدن را نمی‌توان به یک اتفاق یا ژن مشخص نسبت داد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند زمینه ژنتیکی نقش پررنگی در احتمال ابتلا دارد و اثر مشترک تعداد زیادی از ژن‌ها در این زمینه دخیل است. عوامل زیستی و محیطی هم می‌توانند بر بروز اختلال اثر بگذارند. بااین‌حال، داشتن آمادگی ژنتیکی به این معنا نیست که فرد حتماً به اختلال دوقطبی مبتلا می‌شود.

نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی در دوقطبی

آیا بیماری دوقطبی ارثی است؟ تا حد زیادی بله؛ این اختلال زمینه ژنتیکی قابل‌توجهی دارد. داشتن پدر، مادر، خواهر یا برادر مبتلا احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد، اما الگوی وراثت آن ساده و قطعی نیست. بسیاری از کسانی که سابقه خانوادگی دارند، هرگز به اختلال دوقطبی مبتلا نمی‌شوند. بنابراین نمی‌توان آینده یک فرد را فقط از روی سابقه خانوادگی پیش‌بینی کرد.

عوامل مرتبط با شروع یا عود دوره‌ها

بی‌نظمی خواب، فشار روانی شدید و برخی تغییرات مهم زندگی ممکن است در افراد مستعد با شروع یا بازگشت یک دوره خلقی همراه باشند؛ اما این عوامل به‌تنهایی علت ایجاد اختلال نیستند. مصرف الکل یا مواد نیز می‌تواند خواب و خلق را برهم بزند و درمان را دشوارتر کند. برای کسی که قبلاً دوره‌ای را تجربه کرده، شناخت نخستین تغییرات خواب یا رفتار می‌تواند به تشخیص زودهنگام عود کمک کند.

تشخیص اختلال دوقطبی چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص اختلال دوقطبی بر اساس مصاحبه بالینی و بررسی سابقه دوره‌های خلقی انجام می‌شود. روان‌پزشک درباره زمان شروع و مدت نشانه‌ها، تغییر خواب و فعالیت، تأثیر آن‌ها بر زندگی، سابقه خانوادگی و مصرف دارو یا مواد سؤال می‌کند. در صورت نیاز، برای کنار گذاشتن علت‌های دیگری مانند بیماری تیروئید آزمایش درخواست می‌شود؛ اما هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری به‌تنهایی نمی‌تواند اختلال دوقطبی را تشخیص دهد.

دانستن تفاوت روان‌شناس و روان‌پزشک به انتخاب مسیر مراجعه کمک می‌کند: روان‌پزشک پزشک متخصصی است که ارزیابی پزشکی و تجویز دارو را بر عهده دارد؛ روان‌شناس نیز می‌تواند در ارزیابی روان‌شناختی و روان‌درمانی نقش داشته باشد.

تست دوقطبی آنلاین، حتی اگر بر اساس یک پرسشنامه معتبر طراحی شده باشد، فقط می‌تواند در غربالگری کمک‌کننده باشد و جای تشخیص بالینی را نمی‌گیرد. نتیجه چنین آزمونی بدون بررسی سابقه دوره‌ها، خواب، انرژی و عملکرد فرد قابل تفسیر قطعی نیست. اگر پرسشنامه‌ای پر کرده‌اید، می‌توانید نتیجه آن را همراه با چند نمونه مشخص از تغییرات رفتارتان در ویزیت مطرح کنید.

اگر خواب، خلق یا انرژی شما برای چند روز به‌طور محسوس با حالت همیشگی‌تان فرق کرده، به‌ویژه اگر کار یا روابطتان تحت تأثیر قرار گرفته است، برای ارزیابی تخصصی وقت بگیرید. لازم نیست علائم دوقطبی به وضعیت بحرانی برسند تا مراجعه کنید. در صورت افکار خودکشی، حتی بدون برنامه مشخص، کمک تخصصی سریع لازم است؛ وجود قصد یا برنامه خودکشی، روان‌پریشی یا خطر فوری آسیب به خدمات اورژانسی نیاز دارد.

تفاوت دوقطبی بااختلال شخصیت مرزی

در هر دو اختلال ممکن است تغییر خلق و رفتارهای تکانشی دیده شود، اما الگوی نشانه‌ها یکسان نیست. در اختلال دوقطبی، سابقه دوره‌های مشخص تغییر خلق همراه با تغییر انرژی و فعالیت اهمیت دارد. در اختلال شخصیت مرزی، مشکلات پایدارتر در تنظیم هیجان، روابط و تصویر فرد از خود بیشتر بررسی می‌شوند. این تفاوت‌ها همیشه به‌سادگی آشکار نیستند و هر دو اختلال نیز ممکن است در یک نفر وجود داشته باشند؛ بنابراین تشخیص تنها بر اساس سرعت تغییر خلق انجام نمی‌شود.

درمان اختلال دوقطبی

درمان دوقطبی

درمان دوقطبی معمولاً شامل دارودرمانی، روان‌درمانی و پیگیری منظم است. در دوره حاد، هدف کاهش نشانه‌ها و حفظ ایمنی فرد است و پس از آن، درمان نگهدارنده به پیشگیری از عود کمک می‌کند. آیا بیماری دوقطبی قابل درمان است؟ بله؛ درمان‌های مؤثری برای کنترل نشانه‌ها و داشتن زندگی باثبات وجود دارد، هرچند هنوز روشی برای از بین بردن قطعی احتمال بازگشت دوره‌ها نداریم.

دارودرمانی

داروی مناسب به نوع دوره بستگی دارد؛ درمان شیدایی، افسردگی دوقطبی و پیشگیری از عود لزوماً یکسان نیست. لیتیوم و برخی داروهای ضدروان‌پریشی نسل دوم مانند کوئتیاپین از گزینه‌های درمانی‌اند؛ لاموتریژین هم در بعضی موارد افسردگی دوقطبی یا برای پیشگیری از عود به‌کار می‌رود، نه برای درمان شیدایی حاد. داروهای ضدافسردگی ممکن است در بعضی افراد باعث تغییر فاز به شیدایی یا نیمه‌شیدایی شوند؛ به‌ویژه در دوقطبی نوع یک، مصرف آن‌ها به‌تنهایی توصیه نمی‌شود. لیتیوم به کنترل دوره‌ای سطح خونی دارو و عملکرد کلیه و تیروئید نیاز دارد. هر تغییر در مقدار یا نوع دارو باید با نظر روان‌پزشک باشد.

رواندرمانی

روان‌درمانی در کنار دارو به فرد کمک می‌کند نشانه‌های هشدار عود را بشناسد، با پیامدهای دوره‌های خلقی کنار بیاید و برنامه درمانش را ادامه دهد. آموزش درباره بیماری، درمان شناختی‌رفتاری و مداخلات خانواده‌محور از روش‌های رایج‌اند. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مطلب «روان‌درمانی چیست؟» را بخوانید. در دوره‌های باثبات، بعضی جلسات پیگیری ممکن است به‌صورت مشاوره روان‌شناسی آنلاین برگزار شوند؛ اما در شیدایی شدید، روان‌پریشی یا خطر فوری آسیب، ارزیابی حضوری و اورژانسی اولویت دارد.

شاید بپرسید که درمان بیماری دوقطبی چقدر طول می‌کشد؟ کاهش نشانه‌های یک دوره حاد ممکن است چند هفته زمان ببرد، اما درمان نگهدارنده معمولاً طولانی‌مدت است و در بسیاری از افراد سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. مدت درمان به تعداد و شدت دوره‌ها، احتمال عود و پاسخ فرد به دارو بستگی دارد. بهترشدن حال به‌تنهایی دلیل کافی برای قطع دارو نیست و تغییر برنامه درمان باید با نظر پزشک انجام شود.